De laatste berichten

Nederland stapelt plannen, afspraken en doelstellingen alsof het een sport is. Het Rijk produceert woondeals, programma’s, bouwversnellers en spreidingsmodellen die op papier allemaal maakbaar lijken. Maar zodra deze plannen landen bij gemeenten, de plek waar papieren ambities in fysieke werkelijkheid moeten veranderen, begint het systeem te kraken. Vaak niet enkel vanwege ingewikkelde regelgeving of externe omstandigheden, maar voornamelijk omdat de basis ontbreekt: vakmensen, kennis, lef, wil, continuïteit en eigenaarschap.

Het wemelt van goede ideeën en initiatieven in de langdurige zorg. Hoe het beter en efficiënter kan. Prachtige kleinschalige woonconcepten, innovatieve loketten waar men terecht kan voor hulp, levensloopzorg enz. Ideeën en initiatieven met de potentie om het leven van veel mensen wezenlijk te verbeteren. De kennis en betrokkenheid van ontwikkelaars is groot, hun kansen helaas niet. Er is een groot probleem: aan het eind van de pijpleiding, waar alle goede intenties samenkomen, zit een verstopping. En, tot overmaat van ramp, wordt er niet gewerkt aan een structurele oplossing van de verstopping. Af en toe vinden er kleine reparaties plaats maar de leiding heeft zijn beste tijd gehad en vraagt om vervanging. De zorg loopt vast.

“Geweldig toch!” was de reactie van de man, die de militaire colonne van pantservoertuigen stond te spotten in zijn stad. Zijn ogen straalden en hij vervolgde: “Oefening baart kunst.” Op het journaal werd verslag gedaan van een landelijke legeroefening. De soldaten verplaatsten zich met hun reuzevoertuigen van verzamelgebied naar inzetgebied, waar het schieten wordt getraind. Alles ter voorbereiding op de toekomst en het garanderen van onze veiligheid.

Toen ik afgelopen week het artikel ‘Met het basisinkomen los je armoede nog niet op’ van Tim ‘S Jongers in De Correspondent las, herkende ik veel. Ook ik zie dat een basisinkomen in een land als Nederland mensen niet zomaar uit het armoedemoeras trekt. Armoede is hier zelden alleen een kwestie van te weinig euro’s per maand, maar vooral een optelsom van problemen: gezondheid, schulden, wonen, laaggeletterdheid, gebrek aan netwerk, stress, wantrouwen. Geld is dan eerder één probleem tussen de andere achtennegentig dan de magische oplossing.

‘Zijn wij definities? Je bent wat je eet.’ Die woorden stonden vanavond, geschilderd door één van de aanwezige jongeren, bijna lichtgevend in de ruimte. Het was een krachtige, poëtische boodschap: wanneer je kinderen alleen voedt met normen, labels en verwachtingen, groeien ze op tot definities in plaats van tot mensen. Wanneer een systeem hen alleen ziet door de lens van wat zij niet kunnen of niet zijn, dan gaat dat systeem bepalen wie zij worden.

In Nederland voltrekt zich een stille crisis. Geen crisis die het nieuws haalt, geen crisis die talkshows domineert, en geen crisis waarbij politici zich, op een enkele aarzelende uitzondering na, publiekelijk uitspreken. Het betreft de groeiende groep mensen met Post Acuut Infectieus Syndroom (PAIS): een verzamelnaam voor ziektebeelden die na een infectie ontstaan en het leven van patiënten langdurig, vaak blijvend, ontwrichten. Longcovid, ME/CVS, Q-koortsvermoeidheidssyndroom en chronische Lyme behoren tot hetzelfde spectrum van ontregeling, uitputting en invaliderende klachten.

Wim-Heerke Spronk is een vooruitdenker die de fundamenten durft te bevragen. Een ervaren marketingstrateeg en bestuurder die techniek, filosofie en menselijkheid moeiteloos verbindt. Als dienend leider richt hij zich niet op macht, maar op betekenis: systemen verbeteren zodat mensen kunnen floreren. Zijn denken is uitgesproken normatief, met rechtvaardigheid en bestaanszekerheid als vanzelfsprekende kernwaarden. Tegelijk is hij een systemisch denker pur sang, iemand die de samenhang der dingen ziet, van stikstof tot woningbouw, van ongelijkheid tot geluk. In een tijd waarin veel debatten verzanden in symptoombestrijding, schuift Spronk een ander kompas naar voren: welzijn centraal, en de moed om systemen opnieuw te ontwerpen.

Zolang de sfeer goed is en het doel gedeeld, lijkt samenwerking vanzelf te gaan. Mensen vullen elkaar aan, vertrouwen groeit en successen worden gezamenlijk gevierd. Maar staat er een bonus, een promotie of prestige op het spel, en het toneel verandert. De harmonie brokkelt af, collega’s worden concurrenten, en het gemeenschappelijke ‘wij’ verandert in een defensief ‘ik’.

“We hebben recht op een gezond leven”, zoals collega vooruitdenker Wim-Heerke Spronk onlangs schreef op LinkedIn. Ik heb Ernährung, Meine Quintessenz gelezen, van prof. dr. Andreas Michalsen. Dat gaat over de essentie van gezonde voeding. Hippocrates zei al:  “Laat uw voedsel uw medicijn zijn en uw medicijn uw voedsel”. Gezond leven begint bij gezond eten. En gezond eten begint met kennis.

De afgelopen week werd opnieuw zichtbaar hoe onhoudbaar ons sociale stelsel is. De overheid vordert bij maar liefst 660.000 Nederlanders grote bedragen terug omdat zij te veel toeslagen zouden hebben ontvangen. Wat volgt, is voor velen dezelfde nachtmerrie: stress, schulden en uitzichtloze situaties. Het toont aan hoe diep het systeem vastloopt. Een bureaucratisch bouwwerk waarin we jaarlijks 200 miljard euro rondpompen via toeslagen, subsidies, aftrekposten en controles. Een stelsel dat zo complex is geworden dat zelfs de Belastingdienst het niet meer overziet. En terwijl burgers verdrinken in formulieren en terugvorderingen, groeit de kloof tussen beleid en werkelijkheid.

Nog vier dagen, dan mogen we weer stemmen. We vullen hokjes in, debatteren aan keukentafels en hopen op verandering. Maar diep van binnen weten we: de kans is groot dat we straks hetzelfde doen als twee jaar geleden. We stemmen zoals we altijd hebben gestemd, op de partijen die we kennen, in het systeem dat we kennen. En dus krijgen we wat we altijd kregen.

In vrijwel alle verkiezingsprogramma’s staat wonen hoog op de politieke agenda. Toch lijkt de woningmarkt tot nu toe vooral veel verliezers te kennen, met woningzoekenden als de grootste gedupeerden. Met de verkiezingen in aantocht laat ik me in verschillende media steeds vaker uit over de vraag waarom het niet lukt om de industriële en modulaire woningbouw in Nederland écht vlot te trekken. Mijn analyse blijft telkens dezelfde: ondanks goede bedoelingen, veel pioneers, innovaties en talloze initiatieven zitten we vast in een systeem dat vernieuwing eerder afremt dan aanjaagt.