De Vlinderstichting bracht onlangs naar buiten dat landbouwgif zelfs diep in beschermde Natura 2000-gebieden wordt aangetroffen. Hun eerste inventarisatie liet al zien dat een cocktail van bestrijdingsmiddelen zich kilometers ver verspreidt via lucht en water. Het effect is verwoestend: grootschalige sterfte onder insecten, een verstoord ecosysteem en een landschap dat steeds stiller wordt.
Waar fruitbomen in bloesem staan en insecten zouden moeten zorgen voor bestuiving, wordt dat leven systematisch vergiftigd. Ook bloemen als paardenbloem en pinksterbloem, onmisbaar voor biodiversiteit, worden doodgespoten. Het meest wrange voorbeeld is misschien wel glyfosaat, wereldwijd de meest gebruikte onkruidverdelger, die in Nederland zelfs wordt ingezet om groenbemesters te vernietigen. Terwijl die juist bedoeld zijn om stikstof vast te houden en het grondwater schoon te houden, eindigt er in plaats daarvan landbouwgif in ons drinkwater.
“Parkinson en kanker steeds nadrukkelijker in beeld”
Dat bestrijdingsmiddelen niet alleen schadelijk zijn voor insecten, maar ook voor mensen, wordt steeds duidelijker. Neuroloog Teus van Laar van het UMC Groningen wijst erop dat een bepaalde blootstellingsdrempel aan pesticiden parkinson kan veroorzaken. Huisartsen in agrarische gebieden bevestigen dat ze opvallend vaker patiënten met parkinson zien. In Frankrijk is de ziekte inmiddels officieel erkend als beroepsziekte bij wijnboeren. Deze zomer concludeerden Italiaanse onderzoekers bovendien dat ratten vaker kanker ontwikkelen bij blootstelling aan glyfosaat. De parallellen met roken dringen zich pijnlijk op: ook daar werden jarenlang twijfels gezaaid, belangen verdedigd en risico’s gebagatelliseerd, totdat het niet meer te ontkennen viel.
Rechtspraak als breekijzer
Waar politiek en toezichthouders tekortschieten, grijpt de rechter soms in. In Limburg kreeg een lelieteler een verbod opgelegd om drie jaar lang pesticiden te gebruiken. In Drenthe oordeelde de Raad van State dat telers eerst een natuurvergunning hadden moeten aanvragen voor hun gebruik van bestrijdingsmiddelen. Beide uitspraken zetten een nieuwe juridische standaard: wanneer de effecten van landbouwgif onzeker zijn, moet de bescherming van mens en natuur zwaarder wegen. Het zijn signalen dat de rechtspraak steeds vaker de rol van breekijzer moet spelen in een dossier waar de politiek wegkijkt.
Een cruciale rol in dit geheel is weggelegd voor het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). Deze instantie bepaalt welke middelen in Nederland mogen worden gebruikt. Formeel toetst het Ctgb de veiligheid per afzonderlijk middel, maar niet de effecten van de cocktail die uiteindelijk in bodem, lucht en water belandt. Juist die mix maakt ecosystemen onleefbaar. Onderzoek van Zembla onthulde bovendien dat het Ctgb internationale onderzoeksregels negeert en aanwijzingen voor kankerverwekkendheid van glyfosaat systematisch wegredeneert. Hoogleraar risicobeoordeling Ad Ragas van de Radboud Universiteit en de Duitse toxicoloog Peter Clausing stellen dat er sprake is van regelrechte schending van protocollen. Toch koos minister Adema, tegen de wens van de Tweede Kamer in, ervoor om zich bij de Europese stemming te onthouden. Daarmee gaf hij impliciet groen licht voor een nieuwe tienjarige toelating van glyfosaat.
Politiek en lobby
De macht van de landbouwlobby is groot. Organisaties als LTO en Farmers Defence Force blokkeren structureel hervormingen en krijgen ruim baan in de publieke en politieke arena. BBB, een partij die zelf toegeeft een product van een marketingbureau te zijn, fungeert als spreekbuis van deze belangen en schuift gewoon aan bij formaties. Hun strategie is doorzichtig: twijfel zaaien, risico’s bagatelliseren en angst verspreiden voor voedseltekorten. Maar de feiten zijn helder. Met veel minder dieren en een verschuiving naar plantaardige teelt kan Nederland niet alleen zichzelf, maar ook de wereld beter voeden. Het huidige systeem van vee-industrie en pesticiden is ecologisch en economisch onhoudbaar.
Toch zijn er hoopvolle signalen. Jongere boeren staan opener voor extensieve landbouw en zien kansen in natuurbeheer of de teelt van gewassen voor de bouw, zoals stro en hennep. Ideeën over het halveren van de veestapel roepen lang niet meer dezelfde weerstand op als enkele jaren geleden. Lokale initiatieven zoals Salland Zoemt maken zichtbaar dat biodiversiteit kan herstellen zodra het gifgebruik afneemt. De transitie verloopt langzaam, maar sluipenderwijs ontstaat er maatschappelijk draagvlak voor een landbouwsysteem dat voedselzekerheid, gezondheid en natuur met elkaar verbindt.
De feiten zijn inmiddels onomstotelijk: bestrijdingsmiddelen brengen ernstige schade toe aan natuur én gezondheid. Het is niet langer de vraag of, maar wanneer we de rekening gepresenteerd krijgen. De vergelijking met roken dringt zich opnieuw op. Ooit was het normaal om een sigaret op te steken in een café, nu ondenkbaar. Waarom accepteren we dan nog steeds dat kinderen, boeren en omwonenden in hun leefomgeving worden blootgesteld aan stoffen die kanker en parkinson veroorzaken?
De politiek kan dit veranderen, als zij de moed heeft zich los te maken van de lobby’s en het marketingcircus dat de landbouwpolitiek beheerst. Tot die tijd blijven wij met Geluk Centraal oproepen: bij twijfel, niet inhalen.
