In haar Volkskrant-column beschrijft hoogleraar wetenschapscommunicatie Ionica Smeets een practorale rede van Kayla Green op het Albeda College. Green onderzoekt wat jongeren nodig hebben om zich goed te ontwikkelen. Haar belangrijkste boodschap: “Wij hoeven en zullen jongeren niet fiksen.” Het publieke debat zit vol met zorgen over jongeren.
Jongeren van nu zouden lui zijn: Het maar net wie je het vraagt. Mannen van middelbare leeftijd? Die in hún jeugd ook hoorden dat ze lui waren? Weet je dat ze dat honderd jaar geleden ook al zeiden? Jongeren van nu zouden kwetsbaar zijn. Snel klagen. Niet tegen tegenslag kunnen. Maar dat blijkt helemaal niet uit onderzoek. Meer dan 90% van de jongeren geeft hun leven een ruime voldoende. En dat de problemen díe er zijn, vaak minder te maken hebben met individuele jongeren dan met de systemen waarin zij opgroeien: gezinnen, scholen, buurten, arbeidsmarkt, woningmarkt. Smeets concludeert daarom: “We hoeven de jongeren niet te fiksen. Wel het systeem.”
“Twee richtingen: ze zijn lui; ze zijn kwetsbaar”
Maar hoe? Cabaretier Theo Maassen zegt in ‘Onbegonnen werk’ dat we niet de orde moeten bewaken, maar de chaos moeten beperken. (Dat zo’n functionaris dan niet ‘bewaking’ op de rug heeft staan, maar ‘beperking’, voegt hij toe.) Wie de orde bewaakt, vertrekt vanuit de gedachte dat de bestaande situatie het uitgangspunt is. Afwijkingen moeten worden gecorrigeerd. Risico’s moeten worden uitgesloten. Onzekerheden moeten worden beheerst. Wie chaos beperkt, vertrekt vanuit een andere gedachte. Verandering hoort erbij. Experimenteren hoort erbij. Fouten maken hoort erbij. Het enige wat je hoeft te doen is voorkomen dat het volledig uit de hand loopt.
Toen ik op Sociale Academie zat bespraken iets dergelijks. Een groepsdiscussie of je als straathoekwerker op de uitkijk moest gaan staan als jouw randgroepjongeren ergens een kraak zetten. We kwamen er als groep niet uit. Want natuurlijk niet, een kluis kraken, dat is werk voor politie en justitie.
Want natuurlijk wel, je doet er alles aan ze uit handen van orde en gezag te houden, want daar worden ze zeker niet beter van. De achterkant van het gelijk in zo’n discussie vind je door te schuiven met de parameters ‘een kraak zetten’ en ‘op de uitkijk staan’. Maak van ‘een kraak zetten’ iets milders. Een fiets stelen, de belastingen ietwat verkeerd informeren. Bedenk zelf iets op jouw eigen glijdende schaal, want sommige mensen vinden een fiets stelen verderfelijk, maar hebben geen moeite de belastingen voor te liegen voor een waarde van drie fietsen. Maak ‘van op de uitkijk staan’ iets anders: actief meedenken, door de vingers zien, iets actievers, iets passievers. En je zult zien dat je ergens in het schuiven van de panelen op een punt komt dat jij het er mee eens bent. Waarmee aangetoond is dat goed-slecht, acceptabel-onacceptabel een grijze lijn is. Je ziet dat in de praktijk op. Witte mannen krijgen mildere straffen. Boeren protesten worden in mijn agrarische Salland milder gewogen dan XR-trainingen die een actie geweldloos moeten laten verlopen. En jongeren zijn lui. Was getekend: ‘de oudere’ die bepaalt hoe het reilt en zeilt in ons land. Oudere mannen om iets preciezer te zijn. Oudere witte mannen om het nog iets beter te duiden. Oudere, witte, hoger opgeleide, rechtste mannen. Van het soort ‘ik heb er hard voor geknokt en heb de universiteit gehaald dus als jij er maar hard genoeg voor werkt kun jij ook alles bereiken’ (zo ongeveer klonk de maidenspeech van VVD’er Brekelmans).
Je moet een systeemverandering niet verwachten van mensen die hem veroorzaakt hebben (vrij naar Einstein); die graag vasthouden wat ze hebben; die opgroeiden zonder het besef dat er grenzen zijn aan de groei, die het helemaal niet leuk vinden met de neus op hun verkeerd gekozen feiten gedrukt te worden. Je kunt beter je hoop vestigen op jongeren die het allemaal nog moeten uitvinden, niet anders weten dan dat er problemen op te lossen zijn, hun hele leven al horen dat er grenzen aan onze ecologische samenleving zijn. Als je denkt vanuit orde bedenk je een onderwijssysteem waarin we leerlingen toetsen, toetsen en nog eens toetsen en dan het lef hebben ze op een schaal van 10 tot achter de komma te beoordelen. Met het risico dat je op een half punt blijft zitten en dan een heel jaar over moet doen. Als er dan toch nog eentje doorheen slibt, gaan we nog meer toetsen. Meer toezicht. Meer toetsen. Meer protocollen. Meer controle. Als er ergens iets uit de hand loopt, roepen we gelijk om nieuwe regels, nieuwe wetten. Vroeger werd de traumahelikopter ingezet als ter plekke bleek dat een ambulance geen goede optie is. Tegenwoordig vliegt de heli al uit voorzorg. Als er bij een marathon mensen onwel worden, besteedt Nieuwsuur er aandacht aan. Je kunt ook toch ook zeggen dat je meeloopt op eigen risico? We maken zelfs regels als er nog helemaal niks uit de hand loopt. In het buitengebied mag bij nieuwbouw de dakhelling niet minder dan 35 graden zijn!
Wat nou
Democratie was ooit chaos. Vrouwenkiesrecht was ooit chaos. Vakbonden waren ooit chaos. De provo’s waren chaos. Stakingsrecht levert chaos op.
Social Media zijn chaos. We moeten nog even uitvinden hoe we dat weer ordenen. Nieuwe ideeën beginnen vrijwel altijd als iets dat niet netjes binnen het bestaande systeem past. Ze komen tot wasdom als je de chaos een beetje binnen de perken houdt, maar niet als je stuurt op orde. Ongemakkelijk misschien? Nou en?
“Chaos beheersen is een stuk eenvoudiger”
Maar hoe verander je dan een systeem? Niet door de orde te bewaken, maar de chaos een beetje te beperken. Beide principes gaan uit van een lijn. Orde-geen orde. Chaos-geen chaos. Die lijn van orde is al veel eerder bereikt dan de lijn van chaos. Daarnaast ben je met de orde bewaken ook veel drukker dan met chaos beperken. Veel drukker? Het werkt helemaal niet, de orde bewaken. Onze hersenen werken zelfs niet zo. We leven ons leven op basis van voorspellingen en grijpen pas in als er real time iets aan de hand is dat net anders werkt dan jouw voorspelling. Of zoals Marie Safar Postma in deze aflevering van Tegenlicht zegt: als we alles real time moesten waarnemen en daar op acteren, dan hadden we een wel heel groot hoofd nodig om de hersenen die je daar voor nodig hebt er in te laten passen. Chaos beheersen is een stuk eenvoudiger. Maar dan moet je wel een beetje anders in het leven staan. Je moet er dan mee dealen dat je gazonnetje niet automower-glad gemaaid is. Mollen en kruiden veranderen je groene biljartlaken een natuurlijk proces waar de mooiste dingen gebeuren. Je moet alleen ingrijpen als het een het ander overwoekert.
Op de voortdurende zoektocht naar de goede koers moeten we af van ordebewakers en ombuigen naar chaos-beperkers. We moeten jongeren veel meer hun gang laten gaan en een beetje meekijken dat de chaos beperkt blijft. Dat we ze vertellen wat de gevolgen zijn van keuzes: Als je dit doet, zijn dat de gevolgen. Aan jou de keus of je dat een goed idee vindt.
En weet je, dat zouden we niet alleen bij jongeren zo moeten doen.
