Vrijheid lijkt in Nederland vanzelfsprekend, maar in werkelijkheid staat zij steeds vaker onder druk. Niet alleen door geopolitieke spanningen en internationale machtsverschuivingen, maar ook door groeiende onzekerheid in het dagelijks leven. Wanneer wonen onbereikbaar wordt, werk minder zekerheid biedt en vertrouwen in systemen afneemt, raakt dat niet alleen onze economie, maar ook ons gevoel van vrijheid, verbondenheid en welzijn.
In Nederland voltrekt zich een stille crisis. Geen crisis die het nieuws haalt, geen crisis die talkshows domineert, en geen crisis waarbij politici zich, op een enkele aarzelende uitzondering na, publiekelijk uitspreken. Het betreft de groeiende groep mensen met Post Acuut Infectieus Syndroom (PAIS): een verzamelnaam voor ziektebeelden die na een infectie ontstaan en het leven van patiënten langdurig, vaak blijvend, ontwrichten. Longcovid, ME/CVS, Q-koortsvermoeidheidssyndroom en chronische Lyme behoren tot hetzelfde spectrum van ontregeling, uitputting en invaliderende klachten.
Het recente onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) bevestigt wat veel Nederlanders al jaren ervaren: de economische verschillen tussen huishoudens nemen toe en het belastingstelsel corrigeert die verschillen onvoldoende. Sterker nog, het systeem vergroot de ongelijkheid soms zelfs. Vooral huishoudens met grote vermogens en hoge inkomens beschikken over mogelijkheden om belastingdruk te beperken, terwijl werkenden en middeninkomens relatief zwaar worden belast. Volgens het CPB komt daardoor niet alleen de koopkracht onder druk te staan, maar ook de kansengelijkheid en de brede welvaart.
Na een periode van stilte laten de verenigde vooruitdenkers en wetenschappers van Geluk Centraal weer van zich horen. Die stilte was bewust en noodzakelijk. Niet omdat er niets te zeggen was, maar juist omdat er te veel speelde om direct op te reageren. Wij hebben gekeken, geluisterd en gewogen. Naar de richting waarin de wereld zich beweegt en naar de eerste contouren van het nieuwe kabinet onder leiding van Rob Jetten. Want wie richting wil geven, moet eerst begrijpen wat er werkelijk gaande is.
Allereerst wens ik iedereen een gezond, maar vooral gelukkig 2026. Op de eerste dag van het jaar kopt de NOS: ‘We moeten af van het toeslagensysteem, maar hoe dat kan is nog de vraag’. Die vraag verbaast mij, omdat ik hier al jaren over schrijf en publiceer in diverse media. Het huidige stelsel van toeslagen, uitkeringen en fiscale regelingen is onhoudbaar geworden: complex, onvoorspelbaar en voor veel mensen volstrekt onbegrijpelijk.
Toen ik afgelopen week het artikel ‘Met het basisinkomen los je armoede nog niet op’ van Tim ‘S Jongers in De Correspondent las, herkende ik veel. Ook ik zie dat een basisinkomen in een land als Nederland mensen niet zomaar uit het armoedemoeras trekt. Armoede is hier zelden alleen een kwestie van te weinig euro’s per maand, maar vooral een optelsom van problemen: gezondheid, schulden, wonen, laaggeletterdheid, gebrek aan netwerk, stress, wantrouwen. Geld is dan eerder één probleem tussen de andere achtennegentig dan de magische oplossing.
Wim-Heerke Spronk is een vooruitdenker die de fundamenten durft te bevragen. Een ervaren marketingstrateeg en bestuurder die techniek, filosofie en menselijkheid moeiteloos verbindt. Als dienend leider richt hij zich niet op macht, maar op betekenis: systemen verbeteren zodat mensen kunnen floreren. Zijn denken is uitgesproken normatief, met rechtvaardigheid en bestaanszekerheid als vanzelfsprekende kernwaarden. Tegelijk is hij een systemisch denker pur sang, iemand die de samenhang der dingen ziet, van stikstof tot woningbouw, van ongelijkheid tot geluk. In een tijd waarin veel debatten verzanden in symptoombestrijding, schuift Spronk een ander kompas naar voren: welzijn centraal, en de moed om systemen opnieuw te ontwerpen.
De afgelopen week werd opnieuw zichtbaar hoe onhoudbaar ons sociale stelsel is. De overheid vordert bij maar liefst 660.000 Nederlanders grote bedragen terug omdat zij te veel toeslagen zouden hebben ontvangen. Wat volgt, is voor velen dezelfde nachtmerrie: stress, schulden en uitzichtloze situaties. Het toont aan hoe diep het systeem vastloopt. Een bureaucratisch bouwwerk waarin we jaarlijks 200 miljard euro rondpompen via toeslagen, subsidies, aftrekposten en controles. Een stelsel dat zo complex is geworden dat zelfs de Belastingdienst het niet meer overziet. En terwijl burgers verdrinken in formulieren en terugvorderingen, groeit de kloof tussen beleid en werkelijkheid.
Nog vier dagen, dan mogen we weer stemmen. We vullen hokjes in, debatteren aan keukentafels en hopen op verandering. Maar diep van binnen weten we: de kans is groot dat we straks hetzelfde doen als twee jaar geleden. We stemmen zoals we altijd hebben gestemd, op de partijen die we kennen, in het systeem dat we kennen. En dus krijgen we wat we altijd kregen.
Nederland staat aan de vooravond van een fundamentele verschuiving. De generatie die na de oorlog de welvaart heeft opgebouwd, de zogenoemde babyboomers, maakt langzaam plaats voor een nieuwe generatie. Wat zij achterlaten, is niet alleen een land dat economisch sterk is, maar ook een samenleving waarin de kloof tussen arm en rijk groeit. Een belangrijk deel van deze ongelijkheid komt voort uit wat velen inmiddels ‘gekregen geld’ noemen: de forse waardevermeerdering van woningen en andere vermogensbestanddelen. Het is een stille overdracht van rijkdom die niet het gevolg is van harder werken of meer presteren, maar van het toevallig bezitten van het juiste bezit op het juiste moment.