Laatste berichten Gelijkheid

Allereerst wens ik iedereen een gezond, maar vooral gelukkig 2026. Op de eerste dag van het jaar kopt de NOS: ‘We moeten af van het toeslagensysteem, maar hoe dat kan is nog de vraag’. Die vraag verbaast mij, omdat ik hier al jaren over schrijf en publiceer in diverse media. Het huidige stelsel van toeslagen, uitkeringen en fiscale regelingen is onhoudbaar geworden: complex, onvoorspelbaar en voor veel mensen volstrekt onbegrijpelijk.

Wat zich de afgelopen dagen heeft afgespeeld rond abortusklinieken raakt mij, omdat het laat zien hoe snel morele helderheid kan verdwijnen wanneer politieke calculatie de overhand krijgt. Feit is dat demissionair minister Mona Keijzer van de BBB haar zin heeft gekregen. Dankzij haar ingrijpen is het voorstel om wettelijke bufferzones rond abortusklinieken in te voeren van tafel gehaald.

We voeren in Nederland graag het debat dat doet alsof ‘instroom’ het probleem is, terwijl de echte werkelijkheid elders ligt. In een eerder door ons gepubliceerd artikel ‘de mythe van de asielcrisis’ wordt het scherp neergezet. Wat wij hier ervaren is vooral een opvangcrisis, veroorzaakt door beleid dat wisselt tussen paniek, symboliek en bestuurlijke stilstand. Dat is precies waar het wringt. We behandelen mensen alsof ze een dossier zijn dat je kunt parkeren, terwijl de wereld door oorlogen, instortende staten en klimaatdruk steeds meer mensen in beweging zet. En ondertussen laten we in AZC’s talenten wachten, soms jarenlang, terwijl bedrijven en publieke diensten overal schreeuwen om personeel. Dat is niet alleen onmenselijk. Het is ook dom beleid.

Toen ik afgelopen week het artikel ‘Met het basisinkomen los je armoede nog niet op’ van Tim ‘S Jongers in De Correspondent las, herkende ik veel. Ook ik zie dat een basisinkomen in een land als Nederland mensen niet zomaar uit het armoedemoeras trekt. Armoede is hier zelden alleen een kwestie van te weinig euro’s per maand, maar vooral een optelsom van problemen: gezondheid, schulden, wonen, laaggeletterdheid, gebrek aan netwerk, stress, wantrouwen. Geld is dan eerder één probleem tussen de andere achtennegentig dan de magische oplossing.

‘Zijn wij definities? Je bent wat je eet.’ Die woorden stonden vanavond, geschilderd door één van de aanwezige jongeren, bijna lichtgevend in de ruimte. Het was een krachtige, poëtische boodschap: wanneer je kinderen alleen voedt met normen, labels en verwachtingen, groeien ze op tot definities in plaats van tot mensen. Wanneer een systeem hen alleen ziet door de lens van wat zij niet kunnen of niet zijn, dan gaat dat systeem bepalen wie zij worden.

De afgelopen week werd opnieuw zichtbaar hoe onhoudbaar ons sociale stelsel is. De overheid vordert bij maar liefst 660.000 Nederlanders grote bedragen terug omdat zij te veel toeslagen zouden hebben ontvangen. Wat volgt, is voor velen dezelfde nachtmerrie: stress, schulden en uitzichtloze situaties. Het toont aan hoe diep het systeem vastloopt. Een bureaucratisch bouwwerk waarin we jaarlijks 200 miljard euro rondpompen via toeslagen, subsidies, aftrekposten en controles. Een stelsel dat zo complex is geworden dat zelfs de Belastingdienst het niet meer overziet. En terwijl burgers verdrinken in formulieren en terugvorderingen, groeit de kloof tussen beleid en werkelijkheid.

Nog vier dagen, dan mogen we weer stemmen. We vullen hokjes in, debatteren aan keukentafels en hopen op verandering. Maar diep van binnen weten we: de kans is groot dat we straks hetzelfde doen als twee jaar geleden. We stemmen zoals we altijd hebben gestemd, op de partijen die we kennen, in het systeem dat we kennen. En dus krijgen we wat we altijd kregen.

Nederland staat aan de vooravond van een fundamentele verschuiving. De generatie die na de oorlog de welvaart heeft opgebouwd, de zogenoemde babyboomers, maakt langzaam plaats voor een nieuwe generatie. Wat zij achterlaten, is niet alleen een land dat economisch sterk is, maar ook een samenleving waarin de kloof tussen arm en rijk groeit. Een belangrijk deel van deze ongelijkheid komt voort uit wat velen inmiddels ‘gekregen geld’ noemen: de forse waardevermeerdering van woningen en andere vermogensbestanddelen. Het is een stille overdracht van rijkdom die niet het gevolg is van harder werken of meer presteren, maar van het toevallig bezitten van het juiste bezit op het juiste moment.

Democratie betekent dat burgers samen beslissen over de koers van hun samenleving. Toch eindigt dat democratische principe vaak bij de stembus. In ons werk, in de economie en zelfs in de publieke ruimte overheerst nog vaak ongelijkheid en hiërarchie. De Duitse filosofe Lisa Herzog pleit er daarom in haar boek The Democratic Marketplace voor om democratische waarden veel verder door te trekken: tot in de economie zelf.

Het huidige sociale en fiscale stelsel in Nederland is complex, duur en vaak ondoorzichtig. Mensen worstelen met toeslagen, uitkeringen en ingewikkelde regelingen, en krijgen het geld vaak niet op het moment dat ze het het hardst nodig hebben. Dit veroorzaakt stress, wantrouwen en onzekerheid, terwijl miljarden verloren gaan aan bureaucratie. Het is duidelijk dat het tijd is voor een fundamentele verandering.

In een tijd waarin oorlog, ontmenselijking en politieke stilte elkaar versterken, kunnen we niet langer zwijgen. Terwijl het geweld in Gaza escaleert en onze eigen regering overweegt om hulp aan mensen zonder papieren strafbaar te maken, is er behoefte aan helderheid, morele moed en menselijkheid. Deze open brief is een oproep vanuit de verenigde vooruitdenkers en wetenschappers van Geluk Centraal om leiders wakker te schudden. Want wie mensen in hokjes blijft plaatsen, verliest het zicht op wat ons werkelijk verbindt: ons mens-zijn. En wie hulp criminaliseert, kiest niet voor veiligheid, maar voor ontmenselijking. Deze brief is geschreven in de overtuiging dat medemenselijkheid geen misdrijf is. En dat zwijgen, in deze tijd, geen optie meer is.

De afgelopen week werd in Nederland een grens overschreden die ik tot voor kort niet voor mogelijk had gehouden. Terwijl elders op de wereld mensen opstaan voor vrijheid, rechtvaardigheid en menselijke waardigheid, overweegt onze eigen regering een wet die het helpen van mensen in nood strafbaar maakt. Medemenselijkheid, zo lijkt het, dreigt in Nederland een misdrijf te worden.