Geef kinderen ruimte, vertrouwen, betekenisvolle ervaringen en een omgeving die hen ziet zoals ze werkelijk zijn, dan voeden we compleet andere groei. Het schilderij maakte in één beeld duidelijk waar we het voor doen, waarom deze beweging bestaat en waarom een fundamentele systeemverandering in het onderwijs geen luxe maar een noodzaak is.
Met die gedachte als startpunt vierde het Initiatieven Collectief vandaag haar vijfjarig lustrum: een moment dat veel meer inhield dan een jubileum. De tachtig verenigde initiatieven, waaronder Maak-Lab Arnhem, raken aan dezelfde urgente vraag die ook binnen Geluk Centraal met positief onderwijs centraal staat: hoe zorgen we dat kinderen en jongeren die niet passen binnen het reguliere systeem tóch kunnen leren, groeien en tot bloei komen, zonder eerst vast te lopen, beschadigd te raken of thuis te komen zitten?
In die context was het bijzonder betekenisvol dat ik namens de verenigde vooruitdenkers en wetenschappers van Geluk Centraal, als verbondgenoot via Maak-Lab Arnhem, aanwezig mocht zijn bij deze viering in Kanaal 30 in Utrecht. Het werd een warm en zorgvuldig georganiseerd event dat liet zien hoe rijk, divers en mensgericht deze beweging is. De ‘inspiratiehaven’, waar verschillende initiatieven zichzelf presenteerden aan de hand van de vijf knopen van het Initiatieven Collectief, maakte voelbaar hoe breed de alternatieve routes zijn die overal in Nederland ontstaan. Niet het systeem stond hier centraal, maar de ontwikkeling van kinderen en jongeren, precies waarvoor deze beweging is ontstaan en waar ook Geluk Centraal met positief onderwijs voor staat.
“Het huidige onderwijssysteem laat weinig ruimte voor diversiteit”
De plenaire bijdragen gaven onder leiding van moderator Bart van Kessel een scherp beeld van de urgentie. De opening benadrukte dat heel Europa worstelt met dezelfde vraagstukken: te smalle normen, te weinig ruimte voor verschillen en te weinig passende ontwikkelroutes. Het probleem dat wij in Nederland voelen, blijkt geen uitzondering maar een Europees patroon. Jongeren lopen vast in systemen die onvoldoende aansluiten bij hun ritmes, talenten en leerbehoeften. Dit indrukwekkende persoonlijke verhaal van Sas Boot van Acato over haar dochter Cato illustreerde diepgaand wat er gebeurt wanneer kinderen voortdurend overvraagd worden door een systeem dat hen niet ziet. Het was geen individueel incident, maar een herkenbaar voorbeeld van wat talloze jongeren dagelijks overkomt. Het raakte me omdat het precies de pijn verwoordt die ik eerder beschreef in mijn artikel ‘Van leerplicht naar leedplicht‘: wanneer een systeem tekortschiet, wordt leerplicht onbedoeld een bron van stress en angst. Het feit dat dit woord überhaupt nodig is, toont aan dat er structureel iets mis is.
Daarom was het zo hoopgevend dat Corien van Starkenburg van Ingrado liet zien hoe het anders kan. In haar verhaal, getiteld ‘Van leerplicht naar leerrecht’, schetste zij een toekomst waarin het systeem zich aanpast aan het kind in plaats van andersom. Zij zette helder uiteen dat we meerdere ontwikkelpaden nodig hebben, passend bij de diversiteit van kinderen. Dat is precies waar initiatieven zoals Maak-Lab Arnhem dagelijks invulling aan geven. Jongeren leren daar door te doen, te ontdekken en te creëren. Door gezien te worden in wie zij zijn en serieus genomen te worden in wat zij kunnen, komen talenten tot bloei.
De bijeenkomst werd afgesloten door hoogleraar Katrien Termeer van Wageningen University & Research met haar verhaal over ‘small wins’: de kleine, haalbare stappen die de sleutel vormen tot echte verandering. Echte transformatie begint niet met een grote systeemherziening, maar met concrete, betekenisvolle ervaringen in de praktijk. Een jongere die weer komt opdagen, een veilige plek die ontstaat, een project waarin iemand ontdekt dat wat hij of zij maakt ertoe doet. Deze kleine successen geven energie, vertrouwen en beweging. Ze zijn de bouwstenen voor structurele vernieuwing.
“Jongeren leren door te doen, te ontdekken en te creëren”
Maak-Lab Arnhem is een prachtig voorbeeld van hoe deze nieuwe manier van kijken er in de praktijk uitziet. In deze creatieve werkplaats leren jongeren door te doen en ontdekken zij dat hun inzet waarde heeft. Ze werken aan groene schoolpleinen, kunstprojecten en opdrachten in de wijk. Het proces van idee tot uitvoering laat jongeren ervaren dat hun talenten ertoe doen. Mariska de Vries, directeur van Maak-Lab, biedt met haar initiatief een tussenruimte voor wie vastloopt op school: een plek waar herstellen, experimenteren, fouten maken en groeien vanzelfsprekend zijn. Door samen te werken met scholen en wijkpartners blijven jongeren verbonden met hun omgeving. De kleinschaligheid, persoonlijke begeleiding en tastbare resultaten versterken hun gevoel van competentie en betekenis. Zo sluit Maak-Lab naadloos aan bij de ontwikkelingsgerichte aanpak van het Initiatieven Collectief.
Het Initiatieven Collectief zelf vormt een landelijk netwerk van kleinschalige, ontwikkelingsgerichte plekken. Samen met onder andere Movisie en Gedragswerk laat het zien dat veel jongeren niet tot hun recht komen in het gestandaardiseerde onderwijs- en jeugdzorgsysteem. Deze initiatieven zetten niet cijfers of certificaten centraal, maar het recht op ontwikkeling en het herstellen van vertrouwen. Ze laten zien dat jongeren geen systeemfout zijn; het systeem moet zich aanpassen aan hen.
Positief onderwijs
De visie van Geluk Centraal met positief onderwijs verbindt deze beweging met een bredere maatschappelijke ambitie. Positief onderwijs stelt dat welbevinden net zo belangrijk is als cognitieve prestaties en dat geluk, gezondheid, eigenaarschap en zingeving voorwaarden zijn voor leren. Kinderen zijn meer dan labels of cijfers. Een onderwijspraktijk die daarop is ingericht, geeft ruimte voor diversiteit, veerkracht en betekenis. Het is precies de aanpak die nodig is om van leedplicht naar leerrecht te komen. Wat het Initiatieven Collectief, Maak-Lab Arnhem en Geluk Centraal verbindt, is de overtuiging dat jongeren niet vastlopen omdat zij tekortschieten, maar omdat het systeem tekortschiet. Veel jongeren hebben neurodiversiteit, psychische gevoeligheden, trauma’s of een sterke behoefte aan praktisch en betekenisvol leren. Wanneer zij uitvallen, stapelen problemen zich snel op. Maar wanneer zij terechtkomen in een omgeving die bij hen past, herstellen zij vaak verrassend snel. Het onderstreept hoe groot het verschil is tussen gedefinieerd worden door het systeem en gezien worden als mens, precies wat het schilderij van vanavond zo treffend verbeeldde. Preventie speelt hierin een cruciale rol. Niet wachten tot jongeren vastlopen, maar vroegtijdig alternatieven inzetten wanneer signalen zichtbaar worden. Hybride routes, zoals een combinatie van school en Maak-Lab, bieden jongeren de ruimte om op hun eigen tempo op te bouwen. Zo voorkomen we onnodige uitval en schade.
“Vijf jaar van moed, creativiteit en doorzettingsvermogen”
De bijeenkomst maakte duidelijk hoe een menselijker en effectiever systeem eruit kan zien. Het Initiatieven Collectief viert niet alleen vijf jaar bestaan, maar vijf jaar waarin honderden jongeren een nieuwe kans kregen om zich te ontwikkelen op een manier die past bij wie zij zijn. Het viert vijf jaar van moed, creativiteit en doorzettingsvermogen van initiatiefnemers die ondanks systeemdruk blijven doen wat goed is voor kinderen.
Ik ging naar huis met het gevoel dat dit niet alleen een jubileum was, maar het begin van een volgende fase. Een fase waarin alternatieven worden opgeschaald, waarin Geluk Centraal als verbondgenoot samenwerkt met initiatieven, scholen, gemeenten en jongeren zelf, en waarin small wins de motor vormen voor grote veranderingen. Het is de fase waarin elk kind leert omdat de omgeving uitnodigt, ondersteunt en inspireert, en waarin kinderen niet langer worden gezien als definities, maar als mensen vol potentie.
Top, dat er eindelijk verandering komt.
Maar wanneer gaan leerkrachten eens inzien, wat veiligheid bieden inhoud?
Wij hebben 2 kinderen thuis, letterlijk ptss en de ander ontwikkelings achterstand.
Hij(14) kan niet lezen, schrijven of rekenen en al het schoolmateriaal raakt hij niet meer aan, hij komt eindelijk in ontwikkeling doordat Gedragswerk en de pilot WEL in ontwikkeling ons geholpen hebben. Oa zorgboerderij en 1,5 uur in de week een ontwikkelplek
Juiste zorg hebben ze niet gekregen. Omdat de oudste, nu 20, dit vanaf haar 18 de via de zorgverzekering kon regelen heeft ze eindelijk juiste therapieën en kan zij eindelijk op de juiste manier verder…ja wel zonder een VO diploma, maar ze komt er wel.
Groetjes Elles Orriëns