Juist in deze tijd ontstaat een fundamentele vraag: wat betekent een goed leven nog in een samenleving die steeds sneller verandert? Samen met de verenigde vooruitdenkers en wetenschappers van Geluk Centraal kijk ik daarom verder dan economische groei alleen. Wij pleiten voor een mensgerichte toekomst waarin bestaanszekerheid, geluk, gemeenschap en vrijheid opnieuw het fundament vormen van beleid en samenleving.
De wereld waarin wij leven verandert fundamenteel. Wat ooit stabiel leek, blijkt in toenemende mate onderhevig aan krachten die zich onttrekken aan directe beïnvloeding. Geopolitieke spanningen, verschuivende economische verhoudingen en een groeiend besef van ecologische grenzen maken duidelijk dat de vanzelfsprekendheid van groei, zekerheid en vooruitgang niet langer gegarandeerd is. In Nederland voelen we deze veranderingen steeds nadrukkelijker in het dagelijks leven. Niet als abstracte ontwikkelingen, maar als concrete onzekerheden rond werk, wonen, energie en inkomen. Vanuit mijn rol als initiatiefnemer van Vereniging Geluk Centraal kijk ik met een andere bril naar deze ontwikkelingen. Waar traditionele analyses zich richten op economische indicatoren en systeemoptimalisatie, begint ons gedachtegoed bij een fundamentelere vraag. Wat betekent het om goed te kunnen leven in deze tijd en hoe richten we onze samenleving zo in dat mensen zich niet alleen economisch staande houden, maar zich ook veilig, verbonden en betekenisvol voelen.
Juist in deze periode krijgt die vraag extra lading. In Nederland vieren we vandaag Bevrijdingsdag. Een dag die traditioneel in het teken staat van vrijheid, democratie en het einde van onderdrukking. Maar vrijheid is meer dan een historische herdenking. Vrijheid vraagt onderhoud. Niet alleen institutioneel, maar ook sociaal en menselijk. Want wat betekent vrijheid nog wanneer mensen structureel leven in onzekerheid, wanneer wonen onbereikbaar wordt, wanneer gezondheid kwetsbaar maakt of wanneer het publieke debat steeds harder polariseert?
De betekenis van Bevrijdingsdag ligt daarom niet uitsluitend in het verleden, maar ook in de opdracht voor het heden. Vrijheid is pas werkelijk voelbaar wanneer mensen bestaanszekerheid ervaren, vertrouwen hebben in de toekomst en ruimte voelen om zichzelf te ontwikkelen. Zonder die basis verschraalt vrijheid tot een formeel begrip, terwijl juist de menselijke ervaring ervan centraal zou moeten staan.
“Een wereldorde in beweging”
De huidige geopolitieke werkelijkheid legt een kwetsbaarheid bloot die lange tijd onder de oppervlakte bleef. Nederland is als open economie sterk verweven met internationale markten en afhankelijk van mondiale ketens. Die verwevenheid heeft ons veel gebracht, maar maakt ons ook gevoelig voor verstoringen waar we nauwelijks grip op hebben. Conflicten, handelsbeperkingen en strategische afhankelijkheden vertalen zich direct naar onzekerheid bij bedrijven en huishoudens. Stijgende kosten, fluctuerende energieprijzen en een afnemend vertrouwen in stabiliteit raken niet alleen de economie, maar ook het gevoel van bestaanszekerheid van mensen.
Daarbij zien we wereldwijd een verschuiving in politieke machtsverhoudingen. De terugkeer van Donald Trump als dominante factor in de internationale politiek symboliseert meer dan een verkiezingsstrijd in de Verenigde Staten. Het weerspiegelt een bredere ontwikkeling waarin instituties onder druk staan, nationale belangen harder worden geformuleerd en macht steeds nadrukkelijker wordt ingezet als politiek instrument.
Die ontwikkeling raakt ook Europa en Nederland. Economische samenwerking, internationale solidariteit en multilaterale afspraken staan minder vanzelfsprekend overeind dan voorheen. In een wereld waarin machtspolitiek terugkeert, groeit bij veel mensen het gevoel dat stabiliteit kwetsbaar is geworden. Dat gevoel werkt door in het dagelijks leven. Niet alleen financieel, maar ook psychologisch. Mensen zoeken houvast in een tijd waarin zekerheden verschuiven. Juist daarom wordt zichtbaar hoe belangrijk vertrouwen, gemeenschap en sociale cohesie zijn. Wanneer systemen onder druk staan, blijken menselijke relaties vaak de eerste en belangrijkste vorm van veerkracht.
“De afbrokkeling van zekerheid in beleid en praktijk”
Juist in die context wordt zichtbaar hoe beleid het verschil maakt tussen dempen of versterken van onzekerheid. Het huidige kabinet van Rob Jetten zet in op hervormingen die volgens eigen zeggen nodig zijn om systemen betaalbaar te houden, maar die in de praktijk ook direct ingrijpen in de bestaanszekerheid van mensen. Zo wordt de maximale duur van de werkloosheidsuitkering verkort van twee jaar naar één jaar, waardoor mensen sneller terugvallen op een lagere inkomensvoorziening. Tegelijkertijd worden rechten trager opgebouwd, waardoor flexibiliteit in werk nog sterker gepaard gaat met onzekerheid.
Binnen Geluk Centraal zien wij bestaanszekerheid niet als een afgeleide van economische groei, maar als een voorwaarde voor een gezonde samenleving. Het gaat daarbij niet uitsluitend om inkomen of uitkeringen, maar om de bredere zekerheid dat mensen kunnen wonen, zich kunnen ontwikkelen en onderdeel kunnen zijn van een gemeenschap. De klassieke instrumenten van de verzorgingsstaat zijn waardevol, maar steeds vaker reactief van aard. Ze bieden opvang wanneer het misgaat, maar geven onvoldoende antwoord op de structurele onzekerheid die veel mensen ervaren in een veranderende arbeidsmarkt. Werk is veranderd. Flexibilisering heeft kansen gebracht, maar ook onzekerheid vergroot. De voorspelbaarheid van loopbanen neemt af, terwijl de eisen aan vaardigheden toenemen. In die context is het niet langer voldoende om zekerheid te organiseren aan de achterkant van het systeem. Wat nodig is, is een verschuiving naar ontwikkelzekerheid en betekenisvolle participatie.
Tegen die achtergrond zijn de hervormingen van het arbeidsongeschiktheidsstelsel illustratief. Het kabinet wil ingrijpend snijden in de WIA, onder meer door het verlagen van uitkeringen, het beperken van de duur en zelfs het afschaffen van de IVA-regeling voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten voor nieuwe gevallen. Waar deze groep nu nog circa 75 procent van het laatstverdiende loon ontvangt, wordt dat teruggebracht naar 70 procent, gecombineerd met een verlaging van het maximumdagloon. Voor individuele mensen betekent dit geen abstracte systeemwijziging, maar een directe inkomensdaling die kan oplopen tot honderden euro’s per maand. Deze maatregelen worden gelegitimeerd vanuit betaalbaarheid en prikkels tot participatie, maar raken juist de groep die het minst in staat is om die prikkels te volgen. Daarmee verschuift het karakter van sociale zekerheid van bescherming naar conditionering. Niet langer staat de vraag centraal hoe we kwetsbaarheid opvangen, maar hoe we kosten beheersen. Dat is een fundamentele systeemkeuze die haaks staat op waar ik voor sta.
“Wonen, energie en gemeenschap”
Misschien wel het meest tastbare voorbeeld van systeemdruk is de woningmarkt. Voor een groeiende groep Nederlanders is een passende en betaalbare woning geen vanzelfsprekendheid meer. Het kabinet zet in op versnelling van woningbouw, onder meer door nieuwe bouwlocaties aan te wijzen en procedures te versoepelen. Dat zijn noodzakelijke stappen, maar ze raken nog onvoldoende aan de onderliggende vraag hoe wonen weer een bron van zekerheid en gemeenschap kan worden in plaats van schaarste en competitie. De manier waarop we bouwen en ontwikkelen speelt hierin een cruciale rol. De transitie naar biobased en circulair bouwen biedt niet alleen ecologische voordelen, maar kan ook bijdragen aan nieuwe vormen van gemeenschap en verbondenheid. Gebiedsontwikkeling krijgt daarmee een bredere betekenis. Het gaat niet alleen om stenen en rendement, maar om het creëren van omgevingen waarin mensen zich thuis voelen en onderdeel zijn van een groter geheel.
Een vergelijkbare spanning zien we in het energievraagstuk. De recente energiecrisis heeft duidelijk gemaakt hoe afhankelijk we zijn van externe bronnen en geopolitieke verhoudingen. Tegelijkertijd stimuleert beleid verduurzaming en energietransitie, juist ook op lokaal niveau. Hier ligt een kans om het systeem anders in te richten, met meer autonomie voor huishoudens en gemeenschappen. Wanneer energie lokaal wordt opgewekt en gedeeld, ontstaat er niet alleen minder afhankelijkheid, maar ook meer betrokkenheid en vertrouwen.
“Geluk als maatschappelijke graadmeter”
Deze ontwikkelingen raken aan een diepere laag in onze samenleving. Ze confronteren ons met de vraag hoe we waarde definiëren. Lange tijd is economische groei de dominante maatstaf geweest voor succes. Maar in een tijd waarin groei niet vanzelfsprekend is en de grenzen van systemen zichtbaar worden, volstaat die maatstaf niet meer. Ik pleit dan ook voor een bredere benadering van welvaart, waarin ook mentale gezondheid, sociale cohesie, vrijheid en zingeving een centrale plaats krijgen. Geluk is daarbij geen oppervlakkig streven naar comfort of consumptie. Geluk gaat over de mate waarin mensen zich veilig, verbonden en betekenisvol voelen. Over het ervaren van grip op het eigen leven. Over vertrouwen in elkaar en in de samenleving. Dat raakt direct aan de manier waarop macht vandaag functioneert. Macht wordt in onze tijd vaak zichtbaar in economische invloed, politieke polarisatie en technologische controle. Maar duurzame samenlevingen worden uiteindelijk niet gebouwd op macht alleen. Ze worden gebouwd op legitimiteit, vertrouwen en menselijke waardigheid.
De huidige tijd vraagt daarom om een fundamentele herwaardering van wat vooruitgang werkelijk betekent. Niet alles wat economisch efficiënt is, draagt automatisch bij aan menselijk welzijn. Niet iedere groei leidt tot geluk. En niet iedere vorm van macht creëert stabiliteit.
“Van controle naar verbondenheid”
De huidige beleidskeuzes laten zien hoe precair die balans is. Waar investeringen in woningbouw en energietransitie bijdragen aan structurele oplossingen, ondermijnen ingrepen in sociale zekerheid tegelijkertijd het fundament van vertrouwen. Dat spanningsveld vraagt om een expliciete keuze. Niet alleen over wat economisch haalbaar is, maar vooral over wat maatschappelijk wenselijk is.
Het gedachtegoed dat wij met Geluk Centraal ontwikkelen en delen via gelukcentraal.nl is geen vastomlijnd model of blauwdruk. Het is een uitnodiging om anders te kijken en anders te handelen. Om systemen niet langer uitsluitend te beoordelen op efficiëntie en groei, maar op hun bijdrage aan het menselijk welzijn. Om economie te zien als middel en niet als doel. En om te erkennen dat echte vooruitgang niet alleen zit in wat we produceren, maar in hoe we samenleven. Juist in een tijd waarin vrijheid wereldwijd onder druk staat, macht zich harder manifesteert en onzekerheid toeneemt, groeit het belang van menselijke verbondenheid. Misschien ligt daarin wel de essentie van Bevrijdingsdag anno nu. Niet alleen de herinnering aan bevrijding van onderdrukking, maar ook het besef dat vrijheid pas duurzaam bestaat wanneer mensen zich gezien, beschermd en verbonden voelen.
“Een mensgerichte toekomst”
De uitdagingen waar Nederland voor staat zijn complex en onderling verweven. Er bestaan geen eenvoudige oplossingen. Maar er is wel een richting. Een richting waarin bestaanszekerheid weer een fundament wordt, waarin gemeenschappen sterker worden en waarin beleid wordt getoetst aan de vraag of het bijdraagt aan een goed leven voor zoveel mogelijk mensen. In die beweging ligt wat mij betreft de kern van de toekomst. Niet het najagen van een ongrijpbaar ideaal van permanente groei, maar het bouwen aan een samenleving waarin mensen zich gedragen weten door structuren die hen ondersteunen, uitdagen en verbinden.
Vrijheid, geluk en bestaanszekerheid zijn daarin geen losse thema’s, maar onderdelen van hetzelfde geheel. Een samenleving waarin mensen werkelijk vrij zijn, is een samenleving waarin zij niet voortdurend worden gedreven door angst voor verlies, uitsluiting of onzekerheid. Het is een samenleving waarin menselijke waardigheid centraal staat.
Anders denken betekent anders doen, en juist in deze tijd hebben we beide nodig.
“Het leven is tenslotte geen generale repetitie”
