Een verkeersboete heeft in theorie een helder doel. Eigenlijk zelfs drie. Ten eerste moet een boete voorkomen dat mensen een overtreding maken. Wie weet dat door rood rijden geld kost, zal eerder stoppen. Ten tweede moet een boete een sanctie zijn voor degene die de overtreding toch maakt. En ten derde wordt vaak genoemd dat een straf recht doet aan het slachtoffer.
Over dat laatste kun je al een boom opzetten. Want genoegdoening voor slachtoffers en straf voor daders zijn twee verschillende dingen. Wie die twee aan elkaar koppelt, komt al snel terecht in een wedloop naar steeds zwaardere straffen. Terwijl verwerking, herstel of genoegdoening vaak veel beter op een andere manier geregeld kunnen worden dan via een hogere strafmaat. Maar er is nog een vierde doel bij gekomen. Een doel dat eigenlijk nooit een doel had mogen worden.
“De staatskas spekken”
Van verkeersveiligheid naar begrotingspost
Het was ergens in 1998. Voor RTV Oost interviewde ik een hoge politiefunctionaris uit Zwolle. Tijdens het gesprek vertelde hij dat er extra agenten de straat op werden gestuurd omdat het bekeuringsquotum nog niet gehaald was. Anders zouden er financiële problemen ontstaan. Op de redactie waren we verbijsterd. Niet alleen door de opmerking zelf, maar vooral omdat we haar nauwelijks konden geloven. Een slip of the tongue misschien. Een incident. Een uitzondering. Maar de jaren daarna bleek het steeds vaker op te duiken. Boete-opbrengsten werden onderdeel van begrotingen. Verwachte inkomsten werden ingeboekt. Op een gegeven moment werd het zelfs normaal. Tegenwoordig zijn we op het punt aangekomen dat verkeersboetes niet alleen meer worden gebruikt om gedrag te beïnvloeden, maar ook om gaten in begrotingen te dichten. Niet door meer overtreders te pakken. Niet door de pakkans te vergroten. Gewoon door de boetes te verhogen. Daarmee verandert ook de relatie tussen overheid en burger.
Boete vermijden in plaats van veilig rijden
Wie een boete krijgt die hij als eerlijk ervaart, zal zijn gedrag mogelijk aanpassen. Wie het gevoel krijgt dat de overheid vooral uit is op inkomsten, reageert anders. Dan wordt niet veilig rijden het doel. Dan wordt het vermijden van de boete het doel. We gebruiken Flitsmeister. We waarschuwen elkaar via Google Maps. We seinen tegenliggers in met groot licht. Niet omdat we opeens veiliger willen rijden, maar omdat we de boete willen ontlopen. Het gevolg is dat verkeersveiligheid en handhaving uit elkaar groeien. Daar waar gecontroleerd wordt, gedragen we ons voorbeeldig. Zodra de controle verdwenen is, vervallen we in oude gewoontes. Dat is niet het gedrag dat een boetesysteem zou moeten stimuleren.
Een boete voor de één, een ramp voor de ander
Er zit nog een ander probleem in het Nederlandse systeem. Een verkeersboete is voor iedereen hetzelfde. Of je nu miljonair bent of leeft van een bijstandsuitkering. Dat klinkt eerlijk, maar is het niet. Een boete van 440 euro (is geloof al hoger inmiddels) voor bellen achter het stuur voelt voor iemand met een inkomen van een paar ton per jaar heel anders dan voor een alleenstaande moeder die moeite heeft om de maand door te komen. Sterker nog: voor de één is het een vervelende rekening. Voor de ander betekent het misschien een maand geen nieuwe schoenen voor de kinderen, geen buffer meer op de bankrekening of een stap richting schulden.
“Het bedrag is gelijk. De straf niet”
Hoe andere landen ermee omgaan
De exacte boetebedragen veranderen regelmatig en verschillen per jaar. Het gaat daarom vooral om de onderlinge vergelijking. Voor een roodlichtovertreding, bellen achter het stuur of ongeveer twintig kilometer per uur te hard rijden liggen de Nederlandse boetes vaak aanzienlijk hoger dan die in België of Duitsland.
| Overtreding | Nederland | België | Duitsland |
| Rood licht | ± €320 | ± €175 | ± €90 |
| Telefoon vasthouden | ± €440 | ± €115 | ± €100 |
| 20 km/u te hard | ± €200 | ± €150 | ± €80 |
De bedragen zijn indicatief, maar de trend is duidelijk: Nederland behoort tot de landen met relatief hoge verkeersboetes. Nog interessanter is Finland. Daar kijkt men voor een aantal verkeersovertredingen niet alleen naar de overtreding, maar ook naar het inkomen van de overtreder. Een miljonair kan daar voor een forse snelheidsovertreding een boete van duizenden of zelfs tienduizenden euro’s krijgen. Dat klinkt voor Nederlandse oren misschien absurd. Tot je het omdraait. Want precies zo absurd voelt een boete van enkele honderden euro’s voor iemand die van een minimuminkomen moet rondkomen.
Wat is eigenlijk eerlijk?
Wie verkeersveiligheid serieus neemt, zou zich misschien een andere vraag moeten stellen. Niet: hoe hoog moet een boete zijn? Maar: hoe zorg je dat een boete voor iedereen dezelfde werking heeft? Dat zou wel eens kunnen betekenen dat een verkeersboete niet voor iedereen gelijk hoeft te zijn. Sterker nog: misschien wordt een straf juist eerlijker als hij ongelijk is. Want het doel van een boete is niet om geld op te halen. Het doel is ook niet om mensen financieel kapot te maken. Het doel is dat mensen hun gedrag aanpassen.
En zodra de begroting belangrijker wordt dan dat doel, ondermijn je precies datgene waarvoor het boetesysteem ooit bedacht werd.
